AI เพื่อนร่วมงาน: เมื่อบอทมีตัวตนทางกฎหมายในไทย

ในยุคที่เทคโนโลยีก้าวไปข้างหน้าอย่างไม่หยุดยั้ง แนวคิดเรื่อง AI เพื่อนร่วมงาน: เมื่อบอทมีตัวตนทางกฎหมายในไทย ได้กลายเป็นประเด็นที่น่าสนใจและท้าทายอย่างยิ่ง การนำปัญญาประดิษฐ์ (AI) เข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของทีมงานในองค์กร ตั้งแต่การวิเคราะห์ข้อมูลไปจนถึงการตัดสินใจทางธุรกิจที่ซับซ้อน ได้จุดประกายคำถามสำคัญถึงสถานะและความรับผิดชอบตามกฎหมายของ “เพื่อนร่วมงานดิจิทัล” เหล่านี้

ประเด็นสำคัญที่น่าจับตามอง

• สถานะปัจจุบัน: กฎหมายไทยในปัจจุบันมองว่า AI เป็นเพียง “เครื่องมือ” โดยความรับผิดชอบทั้งหมดจะตกอยู่กับมนุษย์หรือนิติบุคคลที่เป็นผู้พัฒนา ผู้ควบคุม หรือผู้ใช้งาน
• ทิศทางกฎหมายใหม่: ร่างกฎหมาย AI ของไทยที่กำลังจะเกิดขึ้น มีแนวโน้มที่จะยอมรับ “ผลผูกพันทางกฎหมาย” ของการกระทำที่เกิดจาก AI โดยลำพัง แต่ยังไม่ถึงขั้นมอบสถานะบุคคลตามกฎหมายให้แก่ AI
• โครงสร้างการกำกับดูแล: จะมีการจัดตั้งหน่วยงานกลางอย่างศูนย์ธรรมาภิบาลปัญญาประดิษฐ์ (AIGC) เพื่อกำกับดูแลและส่งเสริมการใช้ AI อย่างมีจริยธรรม พร้อมกลไกการจำแนก AI ตามระดับความเสี่ยง
• ความรับผิดชอบยังคงอยู่กับมนุษย์: แม้การกระทำของ AI จะมีผลทางกฎหมาย แต่หลักการสำคัญคือทุกการกระทำจะต้องสามารถโยงความรับผิดกลับไปยังบุคคลธรรมดาหรือนิติบุคคลที่อยู่เบื้องหลังได้เสมอ
• กลไก Sandbox: ร่างกฎหมายให้ความสำคัญกับ AI Regulatory Sandbox เพื่อเป็นพื้นที่ปลอดภัยให้ภาคเอกชนได้ทดลองและพัฒนานวัตกรรม AI ภายใต้การกำกับดูแล

บทนำสู่ยุคใหม่ของเพื่อนร่วมงานดิจิทัล

การผนวกรวมปัญญาประดิษฐ์เข้ากับกระบวนการทำงานในองค์กรได้เปลี่ยนแปลงภูมิทัศน์ของตลาดแรงงานไปอย่างสิ้นเชิง ตั้งแต่แชทบอทที่ให้บริการลูกค้าตลอด 24 ชั่วโมง ระบบวิเคราะห์สินเชื่ออัตโนมัติ ไปจนถึง AI ที่ช่วยแพทย์วินิจฉัยโรค “เพื่อนร่วมงานดิจิทัล” เหล่านี้ได้เพิ่มประสิทธิภาพและสร้างโอกาสใหม่ๆ ทางธุรกิจอย่างมหาศาล อย่างไรก็ตาม การเติบโตนี้ได้นำมาซึ่งความท้าทายทางกฎหมายที่ซับซ้อน โดยเฉพาะคำถามที่ว่า “ใครคือผู้รับผิดชอบเมื่อ AI ทำงานผิดพลาด?” และ “สัญญาที่ทำโดย AI มีผลผูกพันตามกฎหมายหรือไม่?”

ประเทศไทยกำลังเตรียมความพร้อมรับมือกับความท้าทายนี้ผ่านการร่างกฎหมาย AI ฉบับใหม่ ซึ่งคาดว่าจะเป็นรูปเป็นร่างภายในปี 2569 กฎหมายดังกล่าวมีเป้าหมายเพื่อสร้างกรอบการกำกับดูแลที่ชัดเจน ส่งเสริมการพัฒนานวัตกรรม และสร้างความเชื่อมั่นในการใช้เทคโนโลยี AI ในภาคธุรกิจ การทำความเข้าใจถึงสถานะทางกฎหมายของ AI และทิศทางในอนาคตจึงเป็นสิ่งจำเป็นสำหรับผู้ประกอบการ นักพัฒนา และบุคลากรทุกคนที่ต้องทำงานร่วมกับเทคโนโลยีนี้

สถานะทางกฎหมายของ AI ในปัจจุบัน: เครื่องมือหรือบุคคล?

ก่อนจะวิเคราะห์ถึงอนาคต สิ่งสำคัญคือการทำความเข้าใจมุมมองของกฎหมายไทยที่มีต่อ AI ในปัจจุบัน ซึ่งเป็นรากฐานสำคัญของกรอบความคิดทางกฎหมายทั้งหมด

มุมมองของกฎหมายไทยต่อ AI

ในปัจจุบัน ประเทศไทยยังไม่มีกฎหมายฉบับใดที่ให้สถานะ “บุคคล” (Legal Personhood) แก่ปัญญาประดิษฐ์โดยตรง ไม่ว่าจะเป็นบุคคลธรรมดาหรือนิติบุคคลก็ตาม ในทางกลับกัน ระบบกฎหมายไทยมองว่า AI เป็นเพียง “เครื่องมือ” (Tool/Instrumentality) ที่ถูกควบคุมและใช้งานโดยมนุษย์ สถานะดังกล่าวหมายความว่า AI ไม่มีสิทธิ ไม่มีหน้าที่ และไม่สามารถรับผิดชอบต่อการกระทำของตนเองได้ตามกฎหมาย

ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดคือในบริบทของกฎหมายอาญาและพระราชบัญญัติว่าด้วยการกระทำความผิดเกี่ยวกับคอมพิวเตอร์ หากมีผู้ใช้ AI ในการกระทำความผิด เช่น การสร้างและเผยแพร่ข่าวปลอม (Fake News) หรือการเจาะเข้าระบบคอมพิวเตอร์ของผู้อื่น ผู้ที่ต้องรับผิดตามกฎหมายคือ “บุคคล” ที่เป็นเจ้าของ ผู้ควบคุม หรือผู้สั่งการให้ AI ทำงาน ไม่ใช่ตัว AI เอง

ความรับผิดชอบในการกระทำของ AI

เมื่อ AI ถูกจัดว่าเป็นเพียงเครื่องมือ ความรับผิดชอบต่อผลลัพธ์ที่เกิดจากการทำงานของ AI จึงต้องตกอยู่กับบุคคลที่เกี่ยวข้องในสายโซ่ของการพัฒนาและใช้งาน ซึ่งสามารถแบ่งออกได้เป็น 3 กลุ่มหลัก:

1. ผู้พัฒนา (Developer): ผู้ที่ออกแบบและสร้างอัลกอริทึมของ AI อาจต้องรับผิดหากความผิดพลาดเกิดจากข้อบกพร่องในการออกแบบหรือการเขียนโปรแกรม
2. ผู้ให้บริการ/ผู้ควบคุมระบบ (Provider/Controller): องค์กรหรือบุคคลที่นำระบบ AI มาให้บริการแก่ผู้อื่น มีหน้าที่ในการดูแลและควบคุมให้ระบบทำงานอย่างถูกต้องและปลอดภัย
3. ผู้ใช้งาน (User/Deployer): บุคคลหรือองค์กรที่นำ AI ไปปรับใช้ในสถานการณ์จริง มีความรับผิดชอบต่อผลลัพธ์ที่เกิดจากการใช้งานนั้น ๆ

แนวทางนี้เป็นการยืนยันว่าเบื้องหลังทุกการกระทำของเทคโนโลยี จะต้องมีมนุษย์หรือนิติบุคคลที่สามารถรับผิดชอบต่อผลที่ตามมาได้เสมอ

ร่างกฎหมาย AI ฉบับใหม่: ก้าวสำคัญสู่การยอมรับทางกฎหมาย

แม้ว่าสถานะของ AI จะยังคงเป็นเพียงเครื่องมือ แต่ร่างกฎหมาย AI ฉบับใหม่ของไทยกำลังจะสร้างการเปลี่ยนแปลงครั้งสำคัญ โดยเป็นการยอมรับว่า “การกระทำ” ที่เกิดจากระบบ AI โดยอัตโนมัติสามารถมีผลผูกพันตามกฎหมายได้ ซึ่งถือเป็นก้าวที่จำเป็นเพื่อให้สอดคล้องกับความเป็นจริงของโลกธุรกิจยุคดิจิทัล

หลักการไม่เลือกปฏิบัติต่อการใช้ AI

หนึ่งในหลักการสำคัญของร่างกฎหมายใหม่คือ การไม่ปฏิเสธผลทางกฎหมายของการกระทำเพียงเพราะมันเกิดขึ้นจาก AI ซึ่งหมายความว่า หากองค์กรใช้ระบบ AI ในการตัดสินใจทางธุรกิจโดยไม่มีมนุษย์เข้ามาแทรกแซงในขั้นตอนสุดท้าย การตัดสินใจนั้นจะถือว่ามีผลสมบูรณ์ตามกฎหมาย เว้นแต่จะมีกฎหมายเฉพาะกำหนดเป็นอย่างอื่น

ตัวอย่างเช่น หากระบบ AI ของสถาบันการเงินทำการวิเคราะห์ข้อมูลและอนุมัติสินเชื่อให้แก่ลูกค้าโดยอัตโนมัติ หรือระบบจัดซื้อของบริษัทส่งคำสั่งซื้อสินค้าไปยังซัพพลายเออร์โดยอัตโนมัติ สถาบันการเงินหรือบริษัทนั้นจะไม่สามารถปฏิเสธความผูกพันของสัญญาโดยอ้างว่า “เป็นเพราะ AI ทำเอง” ได้

หลักความรับผิด: AI เป็นเพียงเครื่องมือ

แม้จะยอมรับผลทางกฎหมายของการกระทำ แต่ร่างกฎหมายยังคงยืนยันหลักการเดิมที่ว่า AI เป็นเพียงเครื่องมือ และทุกการกระทำของมันจะต้องสามารถโยงความรับผิดกลับไปยังบุคคลได้เสมอ หลักการนี้มีขึ้นเพื่อปิดช่องโหว่ที่องค์กรอาจใช้อ้างว่าไม่สามารถคาดเดาการทำงานของ AI ได้ (Black Box Problem) เพื่อหลีกเลี่ยงความรับผิดชอบ กฎหมายจะกำหนดให้ผู้พัฒนา ผู้ให้บริการ หรือผู้ใช้งาน ต้องรับผิดชอบต่อผลลัพธ์ที่เกิดขึ้น ไม่สามารถอ้างได้ว่า “ระบบมันทำงานของมันเอง”

หลักการกระทำที่คาดหมายไม่ได้ (Unexpected Action)

ร่างกฎหมายยังได้นำเสนอแนวคิดที่น่าสนใจคือ “การกระทำที่คาดหมายไม่ได้” เพื่อสร้างความเป็นธรรมในบางสถานการณ์ หลักการนี้ระบุว่า หากฝ่ายหนึ่งไม่สามารถคาดหมายผลลัพธ์จากการทำงานของ AI ได้อย่างสมเหตุสมผล แต่ในขณะที่อีกฝ่ายหนึ่ง (ซึ่งมักเป็นผู้ควบคุมระบบ) สามารถคาดหมายได้ การกระทำนั้นอาจไม่ผูกมัดฝ่ายที่ไม่สามารถคาดการณ์ได้

ตัวอย่างเชิงหลักการ: หากผู้ใช้งานสั่งการแชทบอทของธนาคารเพื่อทำธุรกรรมง่ายๆ แต่ระบบเกิดความผิดพลาดและทำการโอนเงินผิดประเภทซึ่งเป็นสิ่งที่ผู้ใช้งานทั่วไปไม่อาจคาดคิดได้ ในขณะที่ธนาคารซึ่งเป็นผู้พัฒนาระบบควรตระหนักถึงความเสี่ยงนี้อยู่แล้ว ในกรณีนี้ ผู้ใช้งานอาจได้รับการคุ้มครองมากกว่า

โครงสร้างการกำกับดูแล AI เพื่อนร่วมงาน ภายใต้กฎหมายใหม่

เพื่อให้การนำ AI มาใช้ในองค์กรเป็นไปอย่างมีระเบียบและปลอดภัย ร่างกฎหมายได้วางโครงสร้างการกำกับดูแลที่ชัดเจนขึ้นมา โดยมีหน่วยงานกลางและหลักการจำแนกความเสี่ยงเป็นหัวใจสำคัญ

ศูนย์ธรรมาภิบาลปัญญาประดิษฐ์ (AIGC): ผู้คุมเกมหลัก

ร่างกฎหมายได้เสนอให้มีการจัดตั้ง ศูนย์ธรรมาภิบาลปัญญาประดิษฐ์ (AI Governance Center หรือ AIGC) ภายใต้การดูแลของสำนักงานพัฒนาธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ (ETDA) ให้เป็นหน่วยงานหลักในการกำกับดูแลและส่งเสริมระบบนิเวศ AI ของประเทศ โดยมีหน้าที่สำคัญดังนี้:

• พัฒนาแนวทางและมาตรฐานการกำกับดูแล AI
• ให้คำแนะนำแก่ผู้พัฒนาและผู้ใช้งาน AI ในภาคส่วนต่างๆ
• สนับสนุนและบริหารจัดการ AI Regulatory Sandbox
• รวบรวมข้อมูลและจัดทำสถิติเกี่ยวกับความพร้อมและการใช้งาน AI ในประเทศ

AIGC จะเปรียบเสมือนหน่วยงานกลางที่คอยกำกับดูแลเพื่อให้องค์กรต่างๆ สามารถนำ AI มาเป็น “เพื่อนร่วมงานดิจิทัล” ได้อย่างมีความรับผิดชอบและเป็นไปตามกรอบของกฎหมาย

การจัดระดับความเสี่ยงของ AI ในองค์กร

แนวทางที่ร่างกฎหมายไทยนำมาปรับใช้มีความคล้ายคลึงกับ EU AI Act ของสหภาพยุโรป คือการกำกับดูแลตามระดับความเสี่ยง (Risk-Based Approach) โดยจะมีการมอบอำนาจให้ AIGC และหน่วยงานกำกับดูแลเฉพาะทาง (เช่น ธนาคารแห่งประเทศไทย, กสทช.) ในการกำหนดว่า AI ประเภทใดจัดเป็น AI ความเสี่ยงสูง (High-Risk AI) หรือ AI ที่ห้ามใช้ (Prohibited AI)

สำหรับ AI ที่ถูกจัดอยู่ในกลุ่มความเสี่ยงสูง เช่น ระบบ AI ที่ใช้ในการวิเคราะห์สินเชื่อ, การคัดเลือกบุคลากร, การวินิจฉัยทางการแพทย์ หรือการบังคับใช้กฎหมาย ผู้ให้บริการจะต้องปฏิบัติตามข้อกำหนดที่เข้มงวดเป็นพิเศษ ซึ่งอาจรวมถึง:

• การจัดทำระบบบริหารจัดการความเสี่ยง (Risk Management Framework)
• การประเมินและตรวจสอบความสอดคล้องก่อนนำออกใช้งานจริง
• การเก็บข้อมูลการทำงาน (Log) เพื่อให้สามารถตรวจสอบย้อนหลังได้
• การออกแบบให้มีมนุษย์กำกับดูแล (Human Oversight)
• การรายงานเหตุการณ์ร้ายแรงที่เกิดขึ้นต่อหน่วยงานกำกับดูแล

ข้อกำหนดเหล่านี้มีขึ้นเพื่อให้แน่ใจว่า AI ที่มีผลกระทบสูงต่อสิทธิและชีวิตของประชาชนจะถูกใช้งานด้วยความโปร่งใสและมีความรับผิดชอบสูงสุด

AI Regulatory Sandbox: สนามทดลองนวัตกรรมอย่างปลอดภัย

เพื่อส่งเสริมนวัตกรรมควบคู่ไปกับการกำกับดูแล ร่างกฎหมาย AI ของไทยได้ให้ความสำคัญอย่างยิ่งกับกลไก AI Regulatory Sandbox ซึ่งเป็นพื้นที่ทดลองที่เปิดโอกาสให้ภาคเอกชนสามารถนำเทคโนโลยี AI มาทดสอบในสภาพแวดล้อมการใช้งานจริงได้ ภายใต้การกำกับดูแลอย่างใกล้ชิดจากหน่วยงานภาครัฐ

หลักการสำคัญของ Sandbox คือการสร้างสมดุลระหว่างการพัฒนานวัตกรรมและการคุ้มครองผู้บริโภค โดยมีเงื่อนไขหลักคือ:

• การเข้าร่วมโดยสมัครใจ: ภาคเอกชนที่สนใจจะต้องยื่นขอเข้าร่วมโครงการ
• ข้อตกลงที่ชัดเจน: มีการทำข้อตกลงระหว่างผู้ประกอบการและหน่วยงานกำกับดูแลเกี่ยวกับขอบเขตการทดลองและเงื่อนไขต่างๆ
• หลัก “Safe Harbor”: หากผู้ประกอบการดำเนินงานโดยสุจริตและปฏิบัติตามเงื่อนไขใน Sandbox จะได้รับการยกเว้นโทษทางปกครองหรืออาญาหากเกิดผลกระทบที่ไม่พึงประสงค์ขึ้นระหว่างการทดลอง อย่างไรก็ตาม ความรับผิดทางแพ่งเพื่อชดใช้ค่าเสียหายแก่ผู้ได้รับผลกระทบยังคงมีอยู่
• การใช้ข้อมูลส่วนบุคคล: อนุญาตให้นำข้อมูลส่วนบุคคลมาใช้เพื่อการพัฒนาและทดสอบ AI ที่เป็นประโยชน์ต่อสาธารณะได้ ภายใต้เงื่อนไขการคุ้มครองข้อมูลที่เข้มงวด

กลไกนี้จะช่วยให้บริษัทในไทยสามารถทดสอบ “AI เพื่อนร่วมงาน” ในฟังก์ชันที่ละเอียดอ่อน เช่น ระบบแนะนำการลงทุน หรือระบบช่วยแพทย์วินิจฉัยโรค ได้อย่างมั่นใจมากขึ้น ก่อนที่จะนำไปใช้งานในวงกว้าง

กฎหมายอื่นที่เกี่ยวข้องกับการใช้ AI ในที่ทำงาน

แม้จะมีร่างกฎหมาย AI โดยเฉพาะ แต่การนำ AI เข้ามาใช้ในองค์กรยังต้องคำนึงถึงกฎหมายอื่น ๆ ที่มีอยู่เดิม ซึ่งทำหน้าที่วางกรอบการทำงานและความรับผิดชอบในมิติต่างๆ

บทวิเคราะห์แนวโน้ม: AI จะมีสถานะเป็น “นิติบุคคลดิจิทัล” หรือไม่?

จากทิศทางของร่างกฎหมายและเอกสารเชิงนโยบายทั้งหมด สามารถสรุปแนวโน้มสำคัญของประเทศไทยได้ว่า ยังไม่มีสัญญาณใดๆ ที่จะนำไปสู่การมอบสถานะ “นิติบุคคลดิจิทัล” ให้แก่ปัญญาประดิษฐ์ในอนาคตอันใกล้

แนวทางหลักของไทยคือการปรับใช้หลักการสากลที่เน้นด้าน ความรับผิดชอบ (Accountability), ความโปร่งใส (Transparency), และความเป็นธรรม (Fairness) โดยมีต้นแบบมาจาก EU AI Act เป้าหมายคือการสร้างกรอบกฎหมายที่ยอมรับว่า “ผล” จากการทำงานของ AI สามารถผูกพันตามกฎหมายได้ เพื่อให้ภาคธุรกิจสามารถนำเทคโนโลยีไปใช้ได้อย่างเต็มศักยภาพ แต่ในขณะเดียวกันก็ยืนยันอย่างหนักแน่นว่าความรับผิดชอบสุดท้ายจะต้องโยงกลับไปยัง “บุคคล” ตามกฎหมายเสมอ ไม่ว่าจะเป็นมนุษย์หรือบริษัทก็ตาม

ดังนั้น แนวคิดที่ว่า AI จะสามารถเป็นเจ้าของทรัพย์สิน ทำสัญญาในนามของตัวเอง หรือถูกฟ้องร้องได้โดยตรงนั้น ยังคงเป็นเพียงแนวคิดเชิงทฤษฎีสำหรับบริบทของกฎหมายไทยในปัจจุบันและอนาคตอันใกล้

บทสรุปและผลกระทบต่อองค์กรในอนาคต

การมาถึงของร่างกฎหมาย AI ถือเป็นจุดเปลี่ยนที่สำคัญสำหรับทุกองค์กรในประเทศไทย การทำความเข้าใจเรื่อง AI เพื่อนร่วมงาน: เมื่อบอทมีตัวตนทางกฎหมายในไทย ไม่ใช่แค่เรื่องของเทคโนโลยี แต่เป็นเรื่องของกลยุทธ์ การบริหารความเสี่ยง และการปฏิบัติตามกฎหมายอย่างเคร่งครัด

สำหรับองค์กรไทย ภาพของการทำงานในอนาคตจะมีความชัดเจนขึ้น AI สามารถทำหน้าที่เป็น “เพื่อนร่วมงานดิจิทัล” ที่ช่วยตัดสินใจ อนุมัติธุรกรรม และทำสัญญาได้ โดยที่ผลของการกระทำนั้นจะมีผลผูกพันทางกฎหมาย อย่างไรก็ตาม ภาระความรับผิดชอบสูงสุดยังคงอยู่ที่องค์กรและบุคลากรที่ควบคุมดูแลระบบนั้นๆ การเตรียมความพร้อมด้านธรรมาภิบาลข้อมูล การบริหารความเสี่ยง และการสร้างความโปร่งใสในการทำงานของ AI จึงเป็นสิ่งที่ทุกองค์กรไม่สามารถหลีกเลี่ยงได้อีกต่อไป

การเปลี่ยนแปลงนี้เปิดโอกาสให้ธุรกิจสามารถพัฒนานวัตกรรมและเพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขันได้อย่างก้าวกระโดด แต่ก็มาพร้อมกับความรับผิดชอบที่ต้องบริหารจัดการอย่างรอบคอบ เพื่อให้การทำงานร่วมกันระหว่างมนุษย์และปัญญาประดิษฐ์เป็นไปอย่างยั่งยืนและปลอดภัยภายใต้กรอบของกฎหมาย

สำหรับองค์กรที่ต้องการเตรียมความพร้อมด้านบุคลากรและการสร้างเอกลักษณ์ของแบรนด์ในยุคดิจิทัล KDC SPORT พร้อมให้บริการรับผลิตและจำหน่ายเสื้อผ้าพิมพ์ลาย เสื้อผ้ากีฬา และเสื้อองค์กรคุณภาพสูง เพื่อตอบสนองความต้องการที่หลากหลายและเสริมสร้างภาพลักษณ์ความเป็นหนึ่งเดียวของทีมงาน สามารถ ติดต่อเรา เพื่อรับคำปรึกษาและรายละเอียดเพิ่มเติม

ที่อยู่ของเรา:
888 หมู่ 26 ต.ศิลา อ.เมือง จ.ขอนแก่น 40000

เบอร์โทรศัพท์ติดต่อ:
094-295-9898